Urlopy pracownicze

W najogólniejszym znaczeniu „urlop” oznacza zagwarantowaną prawem przerwę polegającą na zwolnieniu pracownika od obowiązku świadczenia pracy w każdym roku na określony w ustawie czas z zapewnieniem mu prawa do wynagrodzenia. Urlopy pracownicze można podzielić na urlopy wypoczynkowe, których głównym celem jest rzeczywisty wypoczynek oraz regeneracja sił pracowników, a także na przerwy przysługujące z przyczyn szczególnych – urlopy związane
z rodzicielstwem, urlopy okolicznościowe oraz urlopy szkoleniowe. Zagwarantowane konstytucyjnie prawo do urlopy jest prawem osobistym, niezbywalnym, oznacza to, że pracownik nie może skutecznie zrzec się tego prawa zarówno przy zawieraniu stosunku pracy, jak i w trakcie jego trwania. Zakaz ten nie obejmuje jednak prawa do ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop wypoczynkowy.

Urlop wypoczynkowy

Jest to podstawowy rodzaj urlopu pracowniczego. Zgodnie z art. 152 Kodeksu pracy urlop wypoczynkowy to przysługująca pracownikowi coroczna, nieprzerwana i płatna przerwa
w wykonywaniu pracy. Przysługuje on w wymiarze uzależnionym od okresów zatrudnienia, do którego dolicza się okres nauki.

Rozróżnia się dwa rodzaje urlopów wypoczynkowych: urlopy podstawowe, które przysługują wszystkim pracownikom po ustalonym okresie zatrudnienia oraz urlopy dodatkowe przysługujące niektórym grupom pracowników zatrudnionych w warunkach uciążliwych lub szkodliwych dla zdrowia niezależnie od urlopu podstawowego, a także pracownikom niepełnosprawnym.

Wymiar urlopu wypoczynkowego oznacza liczbę dni przysługujących pracownikowi w danym roku kalendarzowym w celu wypoczynku. Zależny jest on od okresu pracy, do którego wlicza się wszystkie okresy zatrudnienia pracownika bez względu na przerwy w zatrudnieniu oraz sposób ustania stosunku pracy (okres trwania stosunku pracy), a także okresy ukończonej nauki w szkole ponadpodstawowej oraz okres służby wojskowej, służby w policji.

Obecnie roczny wymiar urlopu wypoczynkowego wynosi 20 dni po roku pracy jeżeli staż pracy pracownika wynosi mniej niż 10 lat lub 26 dni jeżeli staż pracy wynosi co najmniej 10 lat.

W przypadku jednoczesnego pozostawania w dwóch lub więcej stosunkach pracy okresów wypadających w tym samym czasie nie sumuje się. Natomiast w przypadku gdy pracownik pobierał naukę w trakcie zatrudnienia przy obliczaniu stażu pracy uwzględnia się okres dla niego korzystniejszy.

Przesłanki nabycie prawa do urlopu różnicowane są ze względu na podjęcie po raz pierwszy przez pracownika pracy oraz prawa do kolejnych urlopów. Zgodnie z Kodeksem pracy prawo do pierwszego urlopu wypoczynkowego pracownik nabywa  z upływem każdego miesiąca pracy
w wymiarze 1/12 wymiaru urlopu przysługującego mu po przepracowaniu roku. Natomiast prawo do kolejnych urlopów pracownik uzyskuje 1 stycznia albo później, w chwili podjęcia pracy.

Pracodawca jest zobowiązany udzielić pracownikowi urlopu w tym roku kalendarzowym,
w którym uzyskał on do niego prawo. W celu zapewnienia prawidłowego toku pracy, urlopy wypoczynkowe powinny być udzielane zgodnie z ustalonym wcześniej planem urlopów, sporządzonym przez pracodawcę corocznie biorąc pod uwagę wnioski pracowników.
W przypadku nieustalanie planu urlopów pracodawca ustala termin urlopu wypoczynkowego po porozumieniu się z pracownikiem.

Niezależnie od powyższych dwóch sposobów ustalania terminów urlopów, pracownikowi
w każdym roku kalendarzowym przysługuje prawo do 4 dni urlopu na żądanie, w terminie przez siebie wyznaczonym. Wniosek o udzielenie takiego urlopu powinien być zgłoszony najpóźniej
w dniu rozpoczęcia urlopu, jednak do chwili przewidywanego rozpoczęcia pracy przez pracownika.

Zgodnie z przepisami prawa pracownikowi przysługuje prawo do nieprzerwanego urlopu wypoczynkowego, a więc w zasadzie pracownik powinien wykorzystać jednorazowo cały urlop. Jednak na wniosek pracownika urlop wypoczynkowy może być podzielony, z tym że co najmniej jedna część wypoczynku powinna trwać nie mniej niż 14 kolejnych dni kalendarzowych.

Pracodawcy przysługuje prawo do odwołania pracownika z urlopu wypoczynkowego. Może on tego dokonać tylko wówczas, gdy obecności pracownika w zakładzie pracy wymagają okoliczności nieprzewidziane w chwili rozpoczęcia urlopu. W takim wypadku pracodawca pokrywa koszty odwołania pracownika z urlopu.

Urlop bezpłatny

Urlop bezpłatny polega na zwolnieniu pracownika przez pracodawcę od świadczenia pracy na z góry określony czas bez zachowania prawa do wynagrodzenia. Urlop ten nie ma na celu regeneracji sił pracownika, jednak przyczyną uzasadniającą jego udzielenie może być wykonywanie innej działalności zarobkowej, prowadzenie spraw osobistych, kształcenie się pracownika. Urlop bezpłatny udzielany jest na pisemny wniosek pracownika na czas z nim uzgodniony. Okres urlopu bezpłatnego nie wlicza się do okresu pracy, od którego zależą uprawnienia pracownicze.

Urlop okolicznościowy

Jest to specyficzna kategoria zwolnień od pracy przy zachowaniu prawa do wynagrodzenia. Przysługuje pracownikowi w związku z ważnym wydarzeniem osobistym, rodzinnym (narodziny dziecka, ślub, pogrzeb). W przypadku zaistnienia wydarzenia rodzinnego, z którym wiąże się urlop okolicznościowy, pracownik powinien sam wnioskować o jego otrzymanie (wraz z udokumentowaniem – świadectwo urodzenia dziecka, akt ślubu, czy akt zgonu). Urlop ten powinien być wykorzystany w czasie wystąpienia wydarzenia (tzn. pracodawca nie ma obowiązku uznania wniosku, jeśli czas między wnioskowanym urlopem a wystąpieniem wydarzenia jest zbyt długi). Urlop taki jest krótkotrwały  – w zależności od rodzaju wydarzenia oraz stopnia pokrewieństwa z osobą, której dotyczy wynosi 1-2 dni:

  • narodziny dziecka – 2 dni
  • ślub własny – 2 dni
  • ślub dziecka – 1 dzień
  • śmierć ojca/matki/małżonka/macochy/ojczyma/dziecka – 2 dni
  • śmierć brata/siostry/teścia/teściowej/babci/dziadka/innej osoby pozostającej na utrzymaniu pracownika lub pod jego bezpośrednią opieką – 1 dzień